Τρία κείμενα και έξι ιστορίες πολυκατοικιών

Η δυσκολία των νοικοκυριών να εξασφαλίσουν θέρμανση το χειμώνα και δροσισμό τις ημέρες με καύσωνα, να πληρώσουν τους λογαριασμούς του ηλεκτρικού ρεύματος στην ώρα τους και να απαλλαγούν από την υγρασία και τη μούχλα στο σπίτι τους υπήρχε από παλιά στην Ελλάδα. Ωστόσο, μόνο πρόσφατα, στο πλαίσιο της κρίσης και των πολιτικών λιτότητας, η δυσκολία πρόσβασης στην ενέργεια αναδείχτηκε σε σημαντικό πρόβλημα, όχι μόνο για τα φτωχά νοικοκυριά, αλλά και για μεγάλο μέρος των μεσαίων στρωμάτων, ακολουθώντας αντίστοιχες τάσεις που έχουν εκδηλωθεί και στην υπόλοιπη Ευρώπη.

Πώς, όμως, τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν τα νοικοκυριά σε σχέση με την πρόσβαση στην ενέργεια συνδέονται με τα χαρακτηριστικά του αστικού χώρου; Πώς βιώνονται σε διαφορετικές περιοχές και από διαφορετικές κοινωνικές ομάδες; Ποιες πρακτικές υιοθετούνται για την κάλυψη των ενεργειακών αναγκών και την εξοικονόμηση ενέργειας και πώς σχετίζονται με τις προωθούμενες πολιτικές; Και, τελικά, πώς τα ζητήματα της ενέργειας μεταλλάσσουν τους όρους κατοίκησης στην πολυκατοικία, καθώς και το ρόλο της ως συντελεστή ανάπτυξης της ελληνικής πόλης;

Το βιβλίο αυτό φωτίζει διαφορετικές πτυχές της ενεργειακής φτώχειας στην Αθήνα και ανιχνεύει νέες συγκρούσεις και δυναμικές που εκδηλώνονται στον αστικό χώρο. Μέσα από θεωρητικές προσεγγίσεις, χαρτογραφικές επεξεργασίες και εμπειρίες από επιλεγμένες πολυκατοικίες, αναδεικνύει τις γεωγραφικές διαστάσεις της ενεργειακής φτώχειας στην Αθήνα, επιδιώκοντας να συμβάλει στην ευρύτερη συζήτηση για τους χωρικούς μετασχηματισμούς της πρωτεύουσας τα χρόνια της κρίσης.

Ιστορία των τεχνολογιών υπολογισμού και αυτοματισμού στην ενέργεια και την επικοινωνία

Ο όρος ψηφιακό (digital), κομβικός στο τεχνικό λεξιλόγιο της εποχής μας, δεν υπήρχε πριν από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η ουσιοκρατική διάκριση των υπολογιστών σε αναλογικούς (analog) και μη αναλογικούς, ψηφιακούς, και η εγγενής σε αυτήν ιδεολογική υποτίμηση του αναλογικού υπολογιστή ως τεχνικά κατώτερου εισήχθησαν στο δεύτερο μισό της δεκαετίας του 1940. Το επιχείρημα του ανά χείρας βιβλίου είναι ότι το αναλογικό και το ψηφιακό είναι στην πραγματικότητα αδιαχώριστα στην κοινωνική διαδικασία παραγωγής υπολογισμών, με το αναλογικό να αντιστοιχεί στο μεταβλητό κεφάλαιο και το ψηφιακό στο σταθερό. Η ανάδειξη της σημασίας της παραγωγής υπολογιστικής αναλογίας, της αξίας δηλαδή της εργασίας για την παραγωγή μιας αναλογίας μεταξύ υπολογιστή (computer) και αυτού που υπολογίζονταν με βάση αυτόν, του υπολογιζόμενου (computable), είναι το κεντρικό θέμα του βιβλίου. Το βιβλίο περιλαμβάνει μια ιστορική και ιστοριογραφική επισκόπηση (Μέρος Ι), μια ιστορία της τεχνολογίας του εκτός γραμμής (offline) υπολογισμού στην ενέργεια (Μέρος ΙΙ) και μια εισαγωγή στην ιστορία του επιγραμμικού (online) υπολογισμού (δηλαδή του αυτοματισμού) στην επικοινωνία. 

Η Τζούντιθ Μπάτλερ (Judith Butler) φωτίζει τη δυναμική της δημόσιας συνάθροισης κάτω από τις κυρίαρχες οικονομικές και πολιτικές συνθήκες, αναλύοντας τι σηματοδοτεί και πώς. Προσεγγίζοντας τις συναθροίσεις ως πολλαπλές μορφές συλλογικής δράσης, η Μπάτλερ επεκτείνει τη θεωρία της για την επιτελεστικότητα για να υποστηρίξει ότι η επισφάλεια –η καταστροφή των προϋποθέσεων της επιβίωσης– υπήρξε κινητήρια δύναμη και θεματική των σημερινών έντονα ορατών διαμαρτυριών.

Η Μπάτλερ διευρύνει τη θεωρία της επιτελεστικότητας πέρα από τις ομιλιακές πράξεις για να συμπεριλάβει τις ομαδικές ενέργειες σωμάτων. Οι συναθροίσεις σωμάτων έχουν μια εκφραστική διάσταση που δεν μπορεί να αναχθεί στο λόγο, γιατί το ίδιο το γεγονός ότι κάποιοι άνθρωποι συγκεντρώνονται «λέει» κάτι χωρίς να στηρίζεται πάντα στην ομιλία. Με βάση την άποψη της Χάνα Άρεντ για τη δράση, αναθεωρώντας ωστόσο τους ισχυρισμούς της για το ρόλο του σώματος στην πολιτική, η Μπάτλερ υποστηρίζει ότι οι ενσώματοι τρόποι συνεύρεσης, μεταξύ των οποίων και μορφές αλληλεγγύης από απόσταση, φανερώνουν μια νέα αντίληψη για το –θεμελιώδη για την πολιτική– δημόσιο χώρο της εμφάνισης.

Η Μπάτλερ συνδέει τη συνάθροιση με την επισφάλεια, επισημαίνοντας ότι ένα σώμα που υποφέρει κάτω από συνθήκες επισφάλειας εξακολουθεί να αντέχει και να αντιστέκεται κι ότι η κινητοποίηση αναδεικνύει αυτή τη διττή διάσταση της σωματικής ζωής. Όπως ακριβώς οι συναθροίσεις επιτρέπουν στα σώματα που απαιτούν τις βασικές ελευθερίες της κίνησης και του συνέρχεσθαι να φανούν και να ακουστούν, εκθέτουν επίσης και τις πρακτικές καταναγκασμού στις φυλακές, την αποδιάρθρωση της σοσιαλδημοκρατίας και το διαρκές αίτημα να αναγνωριστούν ως σημαντικές, ως εξίσου αξιοβίωτες, και οι ζωές των εξουσιαζόμενων. Με την ενεργοποίηση μιας μορφής ριζοσπαστικής αλληλεγγύης σε αντιπαράθεση με τις πολιτικές και οικονομικές δυνάμεις, ο «λαός» αναδύεται με μια νέα έννοια, βασισμένος στην αλληλεξάρτηση, άξιος πένθους, ευάλωτος και αντιστεκόμενος.

Πολιτική, περιπέτεια, έρωτας, αλλά και η ανεπίσημη, εξεγερμένη ιστορία μιας ολόκληρης γενιάς. Γραμμένο το 1988, το μυθιστόρημα Κόκκινα κορίτσια, πάντα πιο όμορφα είναι στην πραγματικότητα μια μαρτυρία – μια μαρτυρία που σε βυθίζει στο φλεγόμενο Παρίσι του Μάη του ’68 και, με μιαν ανάσα, σε ξαναφέρνει στο σήμερα της πόλης και του ήρωά του, ο οποίος επιστρέφει στη Γαλλία έπειτα από είκοσι χρόνια εξορίας. Λιτή, σχεδόν γυμνή, επιθετική μα και τόσο τρυφερή, η γραφή του Φαζαρντί δίνει το ρυθμό σ’ αυτό το μπλουζ, που ηχεί πιο σωστά από πολλές διατριβές που εκδόθηκαν για τον γαλλικό Μάη.

«Ήμουν είκοσι χρονών. Ήμουν αριστεριστής κι ήταν Μάης ’68. Η επανάστασή μου ήταν η επανάσταση της πεζικαρίας, των ανώνυμων αγωνιστών. Πολεμούσαμε για ένα οδόφραγμα, για μια γωνία δρόμου. Η αστυνομία μας ξυλοκοπούσε μακριά από τους δημοσιογράφους. Τα επετειακά βιβλία δεν μιλούν ποτέ για μας. Για ν’ αποκαταστήσω την αδικία έγραψα αυτό το μυθιστόρημα που μιλάει για έρωτα, για τη χαρά της ζωής, για θάνατο και για μια μακρόχρονη εξορία δύο δεκαετιών. Ο Φρέντι και ο Τέντι, οι ήρωες του Κόκκινα κορίτσια, πάντα πιο όμορφα, είναι δύο τρελαμένοι πιτσιρικάδες. Τρέχουν από διαδήλωση σε διαδήλωση κι από εξέγερση σε εξέγερση ως τη μέρα που η αστυνομία τους διαλέγει εν αγνοία τους για να στήσει μια προβοκάτσια. Μα, ο Φρέντι έχει μόλις συναντήσει τον μεγάλο έρωτα...»
Φρεντερίκ Α. Φαζαρντί

Ο Ερνστ Βάις έγραψε τον Αυτόπτη μάρτυρα με αφορμή έναν λογοτεχνικό διαγωνισμό για τους εξόριστους γερμανόφωνους συγγραφείς το 1938. Το βιβλίο αποτελεί την τελευταία του μυθοπλαστική αυτοβιογραφία με πρωτοπρόσωπο αφηγητή, σε μια σειρά που είχε ξεκινήσει περίπου δέκα χρόνια νωρίτερα, και συγχρόνως το τελευταίο μυθιστόρημα του Βάις. Το χειρόγραφο αναδύθηκε πάλι και έφτασε στην Ευρώπη από τις ΗΠΑ το 1951, ενώ η έκδοσή του ήταν το έναυσμα για να ανακαλυφθεί το έργο ενός σημαντικού και ξεχασμένου συγγραφέα. Με τα μέσα του μυθιστορήματος ο «χειρουργός της ψυχής» Ερνστ Βάις ανατέμνει στον συγκλονιστικό Αυτόπτη μάρτυρα τις κοινωνικοπολιτικές συνθήκες που γέννησαν τη φρίκη του Α΄ Παγκόσμιου Πολέμου, τις πρώτες επιτυχίες του Χίτλερ και τις αποτυχίες της «Βαϊμάρης», την ψυχοπολιτική τεχνολογία του αυταρχισμού και του ολοκληρωτισμού, τον ναζιστικό ζόφο που σημαδεύει τα ατομικά και τα συλλογικά πεπρωμένα. Ο Αυτόπτης μάρτυρας έχει χαρακτηριστεί κατά καιρούς αντιφασιστικό μυθιστόρημα, ψυχογράφημα των Γερμανών διανοουμένων από το 1914 μέχρι το 1936, μυθιστόρημα για τον Χίτλερ (Hitlerroman) ή για το παθολογικό και το δαιμονικό στοιχείο στον ναζισμό. Ο ανώνυμος πρωτοπρόσωπος αφηγητής είναι ένας γιατρός ο οποίος θεραπεύει από υστερική τύφλωση τον δεκανέα Α.Χ. σε ένα στρατιωτικό νοσοκομείο προς το τέλος του «μεγάλου πολέμου», θεωρώντας σφαλερά πως η «θαυματουργή θεραπεία» εγγυάται την υπεροχή του και την κυριαρχία του πάνω στον θεραπευμένο. Καταδιωκόμενος και ο ίδιος από τον Α.Χ., παρακολουθεί πώς το «έργο» του σκορπάει απροσμέτρητα βάσανα στην Ευρώπη, μέχρι που αποφασίζει να λυτρωθεί από τις μάταιες προσπάθειες του «αυτόπτη», πηγαίνοντας να πολεμήσει για τη δημοκρατική κυβέρνηση της Ισπανίας. Γράφοντας αυτό το βιβλίο, ο Ερνστ Βάις διεξήγαγε τη δική του, λογοτεχνική, μάχη, με τα μάτια ορθάνοιχτα ως το τέλος.

«Γιατί εξακολουθούν να μας σαγηνεύουν οι επαναστάσεις;» αναρωτιούνται οι επιμελητές του ανά χείρας συλλογικού έργου J. Wolfreys και M. Haynes, οι οποίοι συγκέντρωσαν κείμενα δικά τους και των F. Gauthier, M. Ferro, G. Eley, G. Kennedy, L.T. Lih, D. Bensaïd και E. Traverso, κάτω από τον τίτλο «Ιστορία και Επανάσταση: Αντικρούοντας τον αναθεωρητισμό». «Η απάντηση είναι απλή. Άλλαξαν τον κόσμο και, στην πορεία, συνέβαλαν στη διαμόρφωση του δικού μας κόσμου, δείχνοντας παράλληλα δρόμους πέρα από αυτόν. Κάτι τέτοιο τις καθιστά βαθιά ενοχλητικά συμβάντα για όσους πιστεύουν ότι, καλώς ή κακώς, ζούμε στον καλύτερο απ’ όλους τους πιθανούς κόσμους, στον οποίο υπάρχει περιθώριο μόνο για μπαλώματα και μικροβελτιώσεις». Αυτού του τύπου οι απόψεις δεν αποτελούν μονοπώλιο των συντηρητικών. Ο ριζοσπαστικός φιλελευθερισμός της Αγγλικής και της Γαλλικής Επανάστασης όχι μόνο συνθηκολόγησε με την καθεστηκυία τάξη, αλλά θέλει να ξεχάσει πάση θυσία το παρελθόν του. Μέχρι το 2000 οι μεγάλες αφηγήσεις είχαν σιγήσει και o συντηρητισμός και ο φόβος για τη ριζική αλλαγή αντηχούσαν στη διάσημη ρήση του Fukuyama περί του τέλους της Ιστορίας.

Όμως η διαπίστωση, εκεί στις αρχές του αιώνα μας, ότι οι κυρίαρχοι, που κάποτε συναντιόνταν ανενόχλητοι σε συνεδριάσεις κορυφής (G7, ΔΝΤ, Παγκόσμιας Τράπεζας, ΠΟΕ), δέχονταν πλέον τη δριμύτατη κριτική χιλιάδων διαδηλωτών θύμισε σε όλους ότι υπάρχουν ακόμα καθήκοντα που πρέπει να αναληφθούν και οι διαμάχες γύρω από τη «νεκρή» ιστορία άρχισαν να γίνονται αντιληπτές υπό άλλο πρίσμα.

Τα κείμενα του παρόντα τόμου αντιμετωπίζουν αυτές τις αντιπαραθέσεις των τελευταίων δεκαετιών υπό το πρίσμα ιστορικών ευαίσθητων στην ιδέα ότι όχι μόνο η ιστορία δεν τελείωσε, αλλά πλέον η θέση αυτή μπορεί να υποστηριχθεί με νέα αυτοπεποίθηση. Εξετάζοντας την Αγγλική, τη Γαλλική και τη Ρωσική Επανάσταση και τη μεταχείρισή τους από την αναθεωρητική ιστοριογραφία, επιβεβαιώνουν για ακόμα μία φορά τη σπουδαιότητά τους στην εξέλιξη της ανθρωπότητας και, σε μια αναπροσαρμογή του ρόλου του πολιτικού, απορρίπτουν την αναθεωρητική σύλληψη της ιδεολογίας ως μιας σφαίρας αυτόνομης και μη αναγώγιμης, που οι δημαγωγοί επιβάλλουν στην κοινωνία.

Μια ιστορία για τη φιλία και την ισότητα 

Δυο δέντρα, ένα μεγάλο κι ένα μικρό, ήταν πολύ φίλοι και περνούσαν τις μέρες τους παίζοντας – καμιά φορά μάλωναν κιόλας. Ώσπου μια μέρα χτίστηκε ένας τοίχος και τα χώρισε. Η αληθινή φιλία, όμως, μπορεί να καταφέρει τα πάντα. Ακόμα και να γκρεμίσει τοίχους…

 Το βιβλίο Η Κρίση του Νεοφιλελευθερισμού εξετάζει τα αίτια που οδήγησαν στη μεγάλη κρίση του 2008, οι συνέπειες της οποίας εξακολουθούν να υφίστανται. Ο Duménil και ο Lévy αναλύουν διεξοδικά τους παράγοντες που διαμόρφωσαν τη βαθιά και μεγάλης διάρκειας κρίση που αποσταθεροποίησε την οικονομία. Για τους συγγραφείς του βιβλίου τα αίτια οφείλονται στους μηχανισμούς που αναδείχθηκαν στο πλαίσιο της νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης, με αφετηρία τις αρχές της δεκαετίας του 1980. Η νέα αυτή φάση του καπιταλισμού ευνόησε τα ανώτερα εισοδηματικά κλιμάκια των δυτικών οικονομιών, περιλαμβανομέ­νων των καπιταλιστών και των χρηματοπιστωτικών διευθυντικών στελεχών, όμως αυτό επιτεύχθηκε εις βάρος όλων των υπόλοιπων κοινωνικών ομάδων και της οικονομίας συνολικά. Ειδικότερα στις ΗΠΑ, η μείωση του ρυθμού των εγχώριων βιομηχανικών επενδύσεων, το μη βιώσιμο χρέος των νοικοκυριών, η αυξανόμενη εξάρτηση από τις εισαγωγές και το δανεισμό και η ανάπτυξη μιας εύθραυστης και επαχθούς παγκόσμιας χρηματοπιστωτικής δομής απειλούν την ισχύ του δολαρίου.

Ο ίδιος ο νεοφιλελευθερισμός δεν αποτελεί μια συλλογή θεωριών και πολι­τικών που στοχεύουν στην ανάκαμψη της οικονομίας. Πρόκειται μάλλον για μια ταξική στρατηγική που στοχεύει στην αναδιανομή του πλούτου υπέρ των ισχυροτέρων οικονομικά και κοινωνικά και που, αναπόφευκτα, οξύνει όλες τις κοινωνικές αντιθέσεις.

Η κρίση του νεοφιλελευθερισμού είναι η τέταρτη δομική κρίση του καπιταλισμού από τα τέλη του δέκατου ένατου αιώνα και μετά. Καθένας από αυτούς τους σεισμούς εγκατέστησε μια νέα κοινωνική τάξη πραγμάτων και τροποποίησε σε βάθος τις διεθνείς σχέσεις. Η σύγχρονη κρίση σηματοδοτεί την αρχή μιας παρόμοιας διαδικασίας μετάβασης. Η διαδικασία αυτή περιλαμβάνει όχι μόνο μια χρηματοπιστωτική ρύθμιση, αλλά και την αναδιάταξη των ιεραρχικών σχέ­σεων μεταξύ των μεγαλύτερων οικονομικών δυνάμεων του πλανήτη.

«OΙ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΟΙ ΔΕΝ ΚΑΤΑΛΑΒΑΙΝΑΝ ΤΙ ΥΠΕΓΡΑΦΑΝ. ΔΕΝ ΗΞΕΡΑΝ ΟΤΙ ΣΕ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΜΗ ΠΛΗΡΩΜΗΣ Η ΤΡΑΠΕΖΑ ΜΠΟΡΟΥΣΕ ΝΑ ΤΟΥΣ ΒΓΑΛΕΙ ΣΕ ΠΛΕΙΣΤΗΡΙΑΣΜΟ ΤΟ ΔΙΑΜΕΡΙΣΜΑ ΣΤΗ ΜΙΣΗ ΤΙΜΗ, ΕΝΩ ΑΥΤΟΙ ΘΑ ΕΜΕΝΑΝ ΜΕ ΤΑ ΧΡΕΗ.»

«ΕΓΩ ΑΥΤΟ ΤΟ ΛΕΩ ΑΠΑΤΗ. ΚΑΙ ΜΙΛΑΩ ΩΣ ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ. ΕΙΝΑΙ Ο ΑΚΡΙΒΗΣ ΟΡΟΣ. ΑΠΑΤΗ.»

«OΤΑΝ Η ΚΑΡΜΕΝ ΜΠΗΚΕ ΕΓΓΥΗΤΡΙΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΓΙΟ ΤΗΣ, ΔΕΝ ΦΑΝΤΑΖΟΤΑΝ ΠΟΤΕ ΠΩΣ ΘΑ ΕΧΑΝΕ ΤΑ ΠΑΝΤΑ.» 

Ο χωρισμός των γονιών. Η αλλαγή σπιτιού. Η εφηβεία. Η Αλίθια προσπαθεί να αφήσει πίσω την παιδική της ηλικία και να προχωρήσει μπροστά, κάτι παράξενο όμως συμβαίνει στο καινούργιο της σπίτι: Εχθρικοί γείτονες, ένα κρυμμένο ημερολόγιο και μια απρόσμενη επίσκεψη. Στην προσπάθειά της να ισορροπήσει τη ζωή της και να κατανοήσει τι γίνεται γύρω της, η Αλίθια έρχεται αντιμέτωπη με την τραγωδία χιλιάδων οικογενειών που έχουν χάσει το σπίτι τους, αλλά και με τον αγώνα εκείνων που εναντιώνονται στις εξώσεις, στο σύστημα, στις πιέσεις, αναζητώντας τη δική τους χαμένη αξιοπρέπεια.

Το Εδώ έζησε, αιχμηρό και συγκινητικό, βαθιά τρυφερό, περιγράφει το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον όχι μόνο της Ισπανίας αλλά όλων των χωρών του δυτικού κόσμου που βιώνουν ή θα βιώσουν τη σκληρότητα της επικράτησης της οικονομίας σε κάθε έκφανση της καθημερινότητας των ανθρώπων. Ρεαλιστικό, κυρίως όμως ελπιδοφόρο και ανθρώπινο, μέσα από τις ιστορίες των ηρώων του, οδηγεί τον αναγνώστη από την οργή και την απόγνωση στην αισιοδοξία που γεννά η αλληλεγγύη και η δύναμη των ανθρώπων όταν μαζί αντιστέκονται.

Την άνοιξη του 1972, ο νεαρός υπαρχιφύλακας της αστυνομίας Γοργόνιο Γιανέθα τοποθετείται στο πρώτο του πόστο, στην Υπηρεσία Εγκληματολογικών Ερευνών της πόλης Καστεγιόν δε λα Πλάνα, όπου δρα ανενόχλητη η διαβόητη Πολιτική και Κοινωνική Αστυνομία του καθεστώτος του Φράνκο. Όταν του αναθέτουν την πρώτη του αποστολή, να βεβαιώσει το θάνατο ενός Χιλιανού μηχανικού σε τροχαίο ατύχημα, ο νεοδιορισμένος αστυνόμος Γοργόνιο θα κληθεί να ερευνήσει μια περίπλοκη ιστορία με σκοτεινές προεκτάσεις. Οι νωπές μνήμες του Εμφυλίου στην Ισπανία, οι ηρωικές νίκες ενάντια στο φασισμό και το ναζισμό του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, καθώς και οι υπόγειες διαδρομές της αντίστασης στη δικτατορία του Φράνκο συνθέτουν τον καμβά της ιστορίας αυτής. Η εντιμότητα και η αθωότητα του νεαρού αστυνομικού είναι το όπλο του για να διαλευκάνει μια βρόμικη υπόθεση, όπως αποτυπώνεται στη σαρκαστική αλλά και γλαφυρή αφήγηση της ισπανικής επαρχιακής κοινωνίας των αρχών της δεκαετίας του ʼ70.